Pytanie, jakie badania na cukrzycę wykonać, pojawia się zwykle po podwyższonym wyniku glukozy, nasilonym pragnieniu albo częstym oddawaniu moczu. Najczęściej zaczyna się od prostego badania krwi, ale w niektórych sytuacjach potrzebne są także test obciążenia glukozą, hemoglobina glikowana lub dodatkowa diagnostyka. Wyjaśniam, co oznaczają poszczególne badania, jak się do nich przygotować i kiedy wynik wymaga pilnej konsultacji.
Najważniejsze informacje o diagnostyce cukrzycy
- Glukoza na czczo to najczęstsze badanie przesiewowe.
- Wynik od 126 mg/dl na czczo wymaga potwierdzenia w kolejnym badaniu.
- OGTT z 75 g glukozy pomaga wykryć zaburzenia, których nie widać w zwykłej glikemii.
- HbA1c od 6,5% może wskazywać na cukrzycę, ale badanie musi być wykonane w odpowiednim laboratorium.
- Glukometr nie służy do ostatecznego rozpoznania choroby.
Od którego badania zacząć przy podejrzeniu cukrzycy
W większości przypadków pierwszym krokiem jest oznaczenie glukozy w osoczu krwi żylnej. Można wykonać je na czczo, a czasem lekarz zleca także pomiar przygodny, czyli pobranie krwi o dowolnej porze dnia. To proste badanie, ale jego wynik trzeba odczytywać razem z objawami, lekami i ogólnym stanem zdrowia.
Glukoza na czczo
Do badania należy zgłosić się po 8-14 godzinach bez jedzenia. Można wypić niewielką ilość wody. Rano nie powinno się pić kawy, palić papierosów ani wykonywać intensywnego wysiłku przed pobraniem krwi, ponieważ takie czynniki mogą zmienić wynik.
Jednorazowy podwyższony rezultat nie zawsze oznacza cukrzycę. Glikemię mogą przejściowo podnosić infekcja, silny stres, nieprzespana noc, niektóre leki, a nawet odwodnienie. Dlatego przy wyniku granicznym nie wyciągam wniosków z jednego pomiaru.
Glikemia przygodna
Pomiar wykonany o dowolnej porze może mieć znaczenie, gdy występują typowe objawy hiperglikemii, czyli nadmiaru glukozy we krwi. Należą do nich między innymi wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, osłabienie, nieostre widzenie i niezamierzona utrata masy ciała.
Stężenie glukozy przygodnej na poziomie co najmniej 200 mg/dl, czyli 11,1 mmol/l, w połączeniu z typowymi objawami może spełniać kryterium rozpoznania cukrzycy. Bez objawów lekarz zwykle potrzebuje dodatkowego potwierdzenia innym badaniem.
Jak czytać wartości glukozy i kiedy zaczyna się stan przedcukrzycowy
Najważniejsze progi diagnostyczne dotyczą glukozy na czczo, wyniku po doustnym teście obciążenia oraz glikemii przygodnej. Poniższe wartości odnoszą się do krwi żylnej oznaczonej w laboratorium, a nie do domowego pomiaru z palca.
| Badanie | Wynik | Znaczenie |
|---|---|---|
| Glukoza na czczo | 70-99 mg/dl 3,9-5,5 mmol/l |
Zakres prawidłowy |
| Glukoza na czczo | 100-125 mg/dl 5,6-6,9 mmol/l |
Nieprawidłowa glikemia na czczo, czyli stan przedcukrzycowy |
| Glukoza na czczo | co najmniej 126 mg/dl 7,0 mmol/l |
Wynik sugerujący cukrzycę, zwykle wymagający potwierdzenia |
| OGTT po 120 minutach | 140-199 mg/dl 7,8-11,0 mmol/l |
Nieprawidłowa tolerancja glukozy |
| OGTT po 120 minutach | co najmniej 200 mg/dl 11,1 mmol/l |
Wynik spełniający kryterium cukrzycy |
| HbA1c | co najmniej 6,5% 48 mmol/mol |
Wynik spełniający kryterium cukrzycy, jeśli badanie jest wiarygodne |
Zakres 100-125 mg/dl na czczo nie oznacza jeszcze cukrzycy, ale jest sygnałem ostrzegawczym. W takiej sytuacji lekarz może zalecić OGTT, powtórzenie glukozy lub zmianę stylu życia i kontrolę po określonym czasie.
Przy wyniku na czczo wynoszącym co najmniej 126 mg/dl rozpoznanie najczęściej potwierdza się w dwóch pomiarach wykonanych w różne dni. Wyjątkiem mogą być sytuacje, w których pacjent ma jednoznaczne objawy i inne wyniki również wskazują na cukrzycę. Ostateczną interpretację zawsze przeprowadza lekarz.
HbA1c czy test obciążenia glukozą
Hemoglobina glikowana HbA1c
HbA1c pokazuje przybliżony poziom glukozy z ostatnich 2-3 miesięcy. Nie trzeba być na czczo, dlatego badanie jest wygodne i dobrze sprawdza się wtedy, gdy wynik glukozy jest niejednoznaczny albo pacjent ma trudność z porannym pobraniem.
HbA1c nie jest jednak uniwersalnym rozwiązaniem. Wynik może być niewiarygodny przy niedokrwistości, niektórych chorobach krwi, dializoterapii, leczeniu erytropoetyną, ciąży i części chorób przewlekłych. W takich przypadkach lekarz opiera diagnostykę przede wszystkim na pomiarach glukozy.
Do rozpoznawania cukrzycy HbA1c powinno być oznaczone w laboratorium metodą certyfikowaną. Badanie wykonane przypadkowo w punkcie pomiarowym lub urządzeniem używanym do szybkich testów nie zawsze ma wartość diagnostyczną.
Doustny test tolerancji glukozy OGTT
OGTT, nazywany także krzywą cukrową, polega na pobraniu krwi na czczo, wypiciu roztworu zawierającego 75 g glukozy i ponownym pobraniu krwi po 120 minutach. Test pokazuje, jak organizm radzi sobie z dużą dawką cukru, dlatego może wykryć zaburzenia niewidoczne w zwykłym badaniu na czczo.
Badanie trwa około 2-2,5 godziny. W tym czasie trzeba odpoczywać, nie jeść, nie palić i nie spacerować po korytarzu. Nadmierny ruch może zmienić wynik, podobnie jak wypicie roztworu zbyt wolno albo zwymiotowanie go.
OGTT jest szczególnie przydatny przy glikemii na czczo 100-125 mg/dl, podejrzeniu cukrzycy mimo prawidłowego wyniku podstawowego oraz w diagnostyce cukrzycy ciążowej. Nie powinno się wykonywać go na własną rękę podczas ostrej infekcji ani bez uzgodnienia leków z lekarzem.
Jak przygotować się do badań, żeby wynik był wiarygodny
Najczęstszy błąd polega na tym, że pacjent przez kilka dni przed badaniem radykalnie ogranicza jedzenie, szczególnie węglowodany. Przed OGTT trzeba przez co najmniej 3 dni jeść normalnie i utrzymywać zwykłą aktywność. Organizm powinien być zbadany w typowych warunkach, a nie po krótkiej, restrykcyjnej diecie.
- Na pobranie krwi przyjdź rano, po 8-14 godzinach bez jedzenia.
- Przed badaniem pij tylko wodę.
- Nie ćwicz intensywnie i nie pal papierosów przed pobraniem.
- Nie odstawiaj samodzielnie leków, zwłaszcza insuliny i leków przeciwcukrzycowych.
- Powiedz w punkcie pobrań o infekcji, gorączce, ciąży i przyjmowanych preparatach.
Glukometr jest bardzo pomocny w codziennym monitorowaniu choroby, ale nie zastępuje badania laboratoryjnego. Różnica kilku lub kilkunastu jednostek może wynikać z techniki pomiaru, temperatury, zabrudzonych dłoni albo jakości pasków. Do rozpoznania cukrzycy nie powinno się opierać wyłącznie na domowym urządzeniu.
Jeżeli glukoza jest prawidłowa, a utrzymują się osłabienie, senność, kołatanie serca lub zmiany masy ciała, przyczyna może leżeć gdzie indziej. Lekarz może wtedy zlecić między innymi morfologię, elektrolity, kreatyninę, badanie moczu albo badanie TSH, które pomaga ocenić pracę tarczycy.
Kto powinien badać się regularnie i jakie testy wykonać później
Badania przesiewowe są szczególnie ważne po 45. roku życia, ponieważ cukrzyca typu 2 przez długi czas może nie dawać wyraźnych objawów. Przy braku dodatkowych czynników ryzyka kontrolę glukozy zwykle wykonuje się co 3 lata, a przy zwiększonym ryzyku nawet raz w roku.
Częstszej kontroli wymagają między innymi osoby z nadwagą lub otyłością, nadciśnieniem, zaburzeniami lipidowymi, chorobami sercowo-naczyniowymi, rodzinną historią cukrzycy oraz kobiety po przebytej cukrzycy ciążowej. U seniorów regularność ma szczególne znaczenie, bo objawy mogą być mniej charakterystyczne i łatwo przypisać je wiekowi.
Przeczytaj również: eGFR - co oznacza wynik i kiedy powinien niepokoić?
Badania dodatkowe po rozpoznaniu
Glukoza, HbA1c i OGTT służą przede wszystkim do rozpoznania zaburzeń gospodarki węglowodanowej. Po potwierdzeniu cukrzycy lekarz często zleca także badanie moczu, kreatyninę z oceną funkcji nerek, profil lipidowy i pomiar ciśnienia. Nie rozpoznają one samej cukrzycy, ale pomagają ocenić jej wpływ na organizm i zaplanować leczenie.
Przy podejrzeniu cukrzycy typu 1, cukrzycy o nietypowym przebiegu albo konieczności rozróżnienia typu choroby mogą być potrzebne przeciwciała przeciwwyspowe i peptyd C. To badania specjalistyczne, których nie wykonuje się rutynowo u każdej osoby z podwyższoną glukozą.
Nie każda zmiana koloru skóry oznacza problem z poziomem cukru. Jeśli pojawia się sinienie ust, języka lub palców, szczególnie z dusznością, trzeba skontaktować się z lekarzem, ponieważ przyczyną może być między innymi methemoglobinemia albo zaburzenie oddychania, a nie cukrzyca.
Najrozsądniejszy plan po nieprawidłowym wyniku glukozy
Najbezpieczniej zacząć od laboratoryjnej glukozy na czczo i konsultacji z lekarzem. Przy wyniku 100-125 mg/dl często potrzebna jest dalsza ocena, najczęściej OGTT lub powtórzenie badania, natomiast wynik co najmniej 126 mg/dl wymaga potwierdzenia zgodnie z kryteriami diagnostycznymi.
Jeśli występują silne pragnienie, bardzo częste oddawanie moczu, wymioty, narastająca senność, przyspieszony oddech albo znaczne osłabienie, nie należy czekać na rutynową wizytę. Takie objawy przy wysokiej glikemii mogą wymagać pilnej pomocy medycznej.
Najważniejsze jest nie samo wykonanie wielu testów, lecz dobranie właściwego badania do sytuacji. Prawidłowo pobrana glukoza, a w razie potrzeby HbA1c lub OGTT, daje znacznie pewniejszą odpowiedź niż pojedynczy pomiar domowym glukometrem.
